Phallus impudicus L.

ALL

ადგილობრივი სახელწოდება
ქვეყნის გულა, სადმამგლიჯე (ჯავ., კახ.), მუცელგვრემია (იმერ.) (1), ქუეყნის-გული (2).

აღწერა
ნაყოფსხეული — ნორჩობაში მომრგვალო კვერცხისებრია, 5–6 სმ-დე დიამეტრის, დაფარულია ორი გარსით, გარეთა გარსი თეთრია, შიგნითა კი მომწვანოა და ლორწოვანი. სოკოს მომწიფებისას გარსები სკდება და იქიდან ამოიზრდება 20 სმ-დე სიმაღლის და 4–6 სმ-დე დიამეტრის მოთეთრო მოყვითალო ცილინდრული ფეხი, თავში ქუდისებრი წარმონაქმნით. ქუდი — 4–5 სმ-დე სიმაღლის, ზარისებრი, მოთეთროდან ზეთისხილისფერამდე, ფიჭისებრი ზედაპირით, რომელიც დაფარული ლორწოთი, ქუდის წვერზე თეთრი დისკოსებრი ნასვრეტით. ზრდასრულ სოკოს ახასიათებს მძორის ძლიერი სუნი. ფეხი — ღრუბლისებრი, ფაშარი, ღრუიანი, ძირში ვოლვის ნარჩენებით. სპორები — მოგრძო-ელიფსური, მოყვითალო ელფერით, გლუვი, 3,5–5 X 1,5–2 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ნიადაგზე, ბაღებსა და მინდვრებში, მდელოებსა და საძოვრებზე, ფოთლოვან ტყეში, განსაკუთრებით წიფლნარში. ზაფხულ–შემოდგომით.
გავრცელება — საქართველოში ყველგან (3).

გამოყენება
კვერცხისებრ სტადიაში სოკო გამოიყენება საჭმელად. შეწვის წინ გარეთა გარსი უნდა შემოეცალოს. სოკოს ლორწოვან შიგთავსს ნეკრისის ქარისა და რევმატიზმების სამკურნალოდ იყენებენ, ხოლო „კვერცხის სტადიის“ სპირტოვან ნაყენს საჭმლის მომნელებელი სისტემის სამკურნალოდ ხმარობენ (1).

კახეთი — „ქვეყნის გულა, სოკოს მსგავსი მცენარეა, ვარდისფერი, ადრე გაზაფხულზე მიწაში ბურთივით არის მისი ფესვი, კანქვეშ ცილასავითაა. გულის ტკივილის წამლად ითვლება“ (4). ფშავი — „ქვეყნისგულა, ერთგვარი სოკოა, წვიმების დროს ჩნდება ტყეში. ვაშლისოდენაა, ვაშლივით მრგვალი, მძაფრი სუნით პოულობენ, გადაფრცქვნიან და ჭამენ, კარალიოკივით ლოფლოფაა. მეორე სახისაა კიდევ გადმობრუნებული ვიწრო, მაღალი ჭიქის მსგავსი, ქათქათა თეთრი და ნახვრეტებიანი, მარწყვით ავსებენ და ისე ჭამენ თუ არის ამის დრო და შესაძლებლობა“ (5). დუშეთი — „ჩემი დედობილი, ბალღობაში ქვეყნის გულათი ანგინას მკურნალობდა, სანამ კვერცხივით იყო, კანს გადააცლიდა და მთელ-მთელს გვაყლაპებდა“ (6). იმერეთი — „სანამ კვერცხივითაა ვაგროვებ, მზეზე კარგად გავაშრობ, მერე დავფქვავ და ამ ფხვნილს ვინახავ, შიშების დროს დანის წვერით ამოვიღებ ამ ფხვნილს, წყალში კარგად გავქნი და დავლევ. ამითი შიშებს მკურნალობენ“ (7) თეთრიწყარო — „სანამ კვერცხივითაა, ვაგროვებ, ორი კვირა ვყრი ძმარში და მზეზე მიდგას, მერე ამოვიღებ და კარგად ვაშრობ მზეზე, დავფქვავ და ვინახავ, გულის შეტევებისას დანის წვერით ვსვამ. ბებიაჩემმა მასწავლა ეს წამალი“ (8).

წყარო
1. ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
2. ორბელიანი, სულხან-საბა (1991) ლექსიკონი ქართული. საქ. მეცნ. აკად., ხელნაწერთა ინ-ტი. – თბილისი: მერანი.
3. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).
4. მენთეშაშვილი, ს. (1943) ქიზიყური ლექსიკონი: ქართველურ ენათა ლექსიკა. თბილისი: საქ. სსრ მეცნ. აკად. გამ-ბა.
5. ხორნაული, გ. (2000) ფშაური ლექსიკონი. თბილისი: ქრონოგრაფი.
6. ბულალაური, პ. (2014) სოფ. ბულაჩაური, დუშეთი.
7. ანგელინა. (2016) სოფ. ჩაშორა, საჩხერე.
8. წიკლაური, მ. (2004) მანგლისი.

Local Name
Kveq’nis gula, sadmamglije (javakh., kakh.), Mutselgvremia (imer.) (1), Kueq’nis-Guli (2).

Description
Fruit body: The fruitbody is 5–6 cm across, like a whitish to yellowish “egg”, usually at least partly submerged in the ground, when sliced revealing the stinkhorn-to-be encased in a gelatinous substance. Mature Fruiting Body: Spike-like, to 20 cm high, with a cap 4-6 cm wide, which is covered with olive brown to dark brown slime, often developing a perforation at the tip. Cap: The cap is 4–5 cm tall, bell-shaped, the cap surface pitted and ridged beneath the slime, sometimes with a whitish to purplish “skullcap”, with carrion smell. Stem: The stem is 1–3 cm thick, whitish, hollow, the base enclosed in a white sacklike volva, which is often at least partly submerged underground. Spores: The spores are 3,5–5 X 1,5–2 µm, elliptical or oblong, smooth, with yellowish tinge.
Habitat: On soils, amongst grass on lawns, meadows and pasturelands, cultivated areas, in leafy forests (often in beech forest), also on the edges of forests. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (3).

Uses
Edibility: Edible when young and fresh (1).

Kakheti — “Kveq’nis gula is a fungilike plant, pinkish, usually appears in the early spring, its root is looks like a ball underground, and also like an albumen under the derma, used for treatment of a heart pain” (4). Pshavi — “Kveq’nis gula it’s a name of the fungi, usually appears in the forest, on reiny days, shaped like an apple, same size, with squeaking smell, flesh is jellylike, locals peel them and eat. There is another variety of this fungi, which is narrow and reversed, looks like a tall cup, pure white, with holes, sometimes locals fill this fungi with strawberries and eat so (5). Dusheti — “As I remember from my childhood, my foster mother used this fungi for treatment of a quinsy, before the fungi was egg-shaped, she was peeling off the fungi’s skin and we were swallowing the whole of the fungi” (6). Imereti —”When the fungi is egg-shaped, I gather and dry them on the sun, then mill and store the powder, then I mix the small portion of this powder with water to use for treatment of a fright neurosis” (7). Tetritskaro — “When the fungi are egg-shaped, I gather and put them into the vinegar for two weeks and keep them on sunny place, then take out from vinegar and dry them on the sun for a quite long time, then mill and store the powder, when a heart attack disturbs me, I take the powder by the tip of the knife, then mix it with the water and then drink this mixture, I learnt from my grandmother to how to use this mixture” (8).

References
1. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
2. Orbeliani, Sulkhan-Saba (1991) Georgian Dictionary. Tbilisi: Merani.
3. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).
4. Menteshashvili, S. (1943) Kizikian Dictionary. Tbilisi. Publishing House of the Academy of Sciences of the Georgian SSR.
5. Khornauli, G. (2000) Pshavian Dictionary. Tbilisi: Chronograph.
6. Bulalauri, P. (2014) Vlg. Bulachauri, Dusheti.
7. Angelina. (2016) Vlg. Chashora, Sachkhere.
8. Tsiklauri, M. (2004) Manglisi.